هر واژهای که در صفحات گیاهان میبینید، اینجا به زبان ساده معنی شده است
واژههای شواهد و پژوهش
مونوگرافHerbal monograph
مونوگراف، پروندهٔ رسمی یک گیاه نزد نهاد ناظر دارویی است: کارشناسان همهٔ مطالعات موجود را بررسی میکنند و مینویسند این گیاه برای چه کاربردی، با چه مقدار و با چه احتیاطی قابل استفاده است. داروهای گیاهی پروانهدار در اروپا بر همین پایه ثبت میشوند. مونوگراف تنها منبع معتبر نیست — کارآزمایی و فراتحلیل هم معتبرند و گاهی تازهترند — ولی چون جمعبندی رسمی یک نهاد ناظر است، از همه صریحتر میگوید یک گیاه برای چه کاری تأیید شده.
کجا میبینیدش: بالای فهرست خواص، وقتی بالاترین سطح شواهد را دارد.
مرور نظاممند و فراتحلیلSystematic review / Meta-analysis
جمعبندی چند پژوهش انسانی. چند پژوهش انسانیِ جداگانه کنار هم گذاشته شده و نتیجهٔ مشترکشان گزارش شده است — معتبرترین شکل جمعبندی. تفاوتش با «یک مطالعه» این است که پژوهشگر همهٔ مطالعات منتشرشده را با قاعدهٔ از پیش اعلامشده جمع میکند تا نتیجه به سلیقهٔ او وابسته نباشد؛ در فراتحلیل، نتایج عددی آن مطالعات هم با هم ترکیب میشوند.
پژوهش انسانی با گروه مقایسه. شرکتکنندگان با قرعه به دو گروه تقسیم میشوند: یکی فرآورده را میگیرد و دیگری دارونما. همین قرعه است که اجازه میدهد تفاوت نتیجه را به خود فرآورده نسبت دهیم، نه به تفاوت آدمها.
کجا میبینیدش: برچسب کنار خواص.
مطالعهٔ پیشبالینیPreclinical study
پژوهش آزمایشگاهی. یافته در آزمایشگاه یا روی حیوان به دست آمده است — گام نخست پژوهش، پیش از آزمون روی انسان. بسیاری از اثرهایی که در لولهٔ آزمایش دیده میشوند، در بدن انسان تکرار نمیشوند — چون غلظت لازم در آزمایشگاه اغلب بسیار بیشتر از چیزی است که از یک نوشیدنی به خون میرسد.
کجا میبینیدش: برچسب کنار خواص.
دارونماPlacebo
فرآوردهای بیاثر که شکل و طعمش شبیه فرآوردهٔ اصلی است. وجودش لازم است چون بخشی از بهبود هر درمانی از خود باور درمان میآید؛ بدون گروه دارونما نمیشود فهمید اثر از گیاه بوده یا از انتظار.
کجا میبینیدش: در توضیح کارآزماییها.
PMID و DOI
شناسهٔ یکتای یک مقالهٔ علمی. PMID شمارهٔ مقاله در پایگاه PubMed است و DOI نشانی دائمی آن در سطح ناشر. هر منبع دانشنامه یکی از این دو را دارد و بدون واسطه قابل بازکردن است.
کجا میبینیدش: کتابنامه و زیر هر خاصیت.
برونتنی و درونتنیIn vitro / In vivo
برونتنی یعنی آزمایش روی سلول یا بافت در ظرف آزمایشگاه؛ درونتنی یعنی روی موجود زنده. نتیجهٔ برونتنی سرنخ است، نه اثبات: سلول در ظرف با سلولی که پشت سد گوارش و کبد قرار دارد فرق میکند.
واژههای طب سنتی ایران
مزاج
در طب سنتی ایرانی هر گیاه «مزاجی» دارد — گرم یا سرد، تر یا خشک — و انتخاب عرقیات بر همین اساس انجام میشود. این یک چارچوب سنتی چندصدساله است و جای یافتههای بالینی را نمیگیرد؛ در کنار آن خوانده میشود.
کجا میبینیدش: نوار مشخصات هر گیاه و آزمون مزاج سایت.
مصلح
مصلح، آن چیزی است که در طب سنتی برای متعادلکردن اثر یک گیاه در کنارش توصیه شده است.
کجا میبینیدش: بخش طب سنتی صفحهٔ گیاه.
درجهٔ مزاج
در طب سنتی، شدت مزاج چهار پله دارد: ملایم، متوسط، قوی و بسیار قوی. هرچه شدت بیشتر باشد، اثر گرمی یا سردی گیاه محسوستر است و در مصرف منظم بیشتر باید به تعادل توجه شود.
کجا میبینیدش: کنار مزاج، وقتی منبع درجه را ثبت کرده باشد.
کاربرد سنتی
کاربرد شناختهشده در طب سنتی. پشتوانهٔ آن تجربهٔ چندصدسالهٔ طب سنتی است که در منابع کهن ثبت شده. این یعنی «قرنها چنین به کار رفته»، نه «آزموده و تأیید شده» — و ما این دو را هرگز در یک فهرست نمیریزیم.
کجا میبینیدش: برچسب کنار خواص.
واژههای تولید و فرآورده
عرق گیاهی و هیدروسلHydrosol / Hydrolat
آبی که هنگام تقطیر گیاه با بخار آب به دست میآید. در تقطیر فقط اجزای فرّار و محلول در آب از گیاه جدا میشوند؛ به همین دلیل عرق با عصاره و اسانس یکی نیست و ترکیبش هم متفاوت است. «هیدروسل» همان عرق است در ادبیات علمی.
کجا میبینیدش: همهٔ صفحات محصول عرقیات.
اسانسEssential oil
بخش روغنی فرّار گیاه، بسیار غلیظ. بیشتر کارآزماییهای گیاهی روی اسانس یا عصاره انجام شدهاند، نه روی عرق — و همین مهمترین قیدی است که در این سایت کنار هر خاصیت گفته میشود. بیشتر هشدارهای ایمنی هم مال اسانساند، نه یک استکان عرق.
کجا میبینیدش: قید زیر هر خاصیت.
قاعدهٔ تقطیر
در عرقگیری، بخش لطیف و معطرِ گیاه با بخار جدا میشود و به عرق میرسد. به همین دلیل در نگاه سنتی، عرق هر گیاه از خود آن گیاه ملایمتر و کمی گرمتر شمرده میشود.
کجا میبینیدش: بخش طب سنتی صفحهٔ گیاه.
فاصلهٔ فرآورده
هر مطالعه روی شکل مشخصی از گیاه انجام شده است: عرق گیاهی، گلاب، دمنوش، عصارهٔ آبی و… . ما کنار هر خاصیت مینویسیم مطالعه روی چه چیزی بوده و آن چقدر به عرق نزدیک است — «همین فرآورده» تا «فرآوردهٔ متفاوت».
کجا میبینیدش: زیر هر خاصیت در صفحهٔ گیاه و محصول.
خویشاوندی گیاهی
گیاهانی از همین تیرهٔ گیاهی که در جهان بهعنوان گیاه دارویی شناخته شدهاند و بخشی از ترکیبات مؤثرشان مشترک است. آنچه در ادامه میآید دربارهٔ خود آن گیاهان است، نه دربارهٔ این فرآورده.
کجا میبینیدش: بخش «گیاهان همتیره».
واژههای شیمی گیاه
آنتیاکسیدانAntioxidant
مادهای که جلوی واکنش اکسایشی را میگیرد. در آزمایشگاه بهسادگی اندازهگیری میشود و به همین دلیل در هزاران مقاله دیده میشود — ولی «قدرت آنتیاکسیدانی بالا در لوله» بهخودیخود یعنی اثر سلامتی در بدن نیست. مسیر خوردن، جذب و سوختوساز در میان است.
فلاونوئیدFlavonoid
خانوادهٔ بزرگی از ترکیبات گیاهی که رنگ و طعم بسیاری از گلها و میوهها از آنهاست. بسیاری از اثرهای بررسیشدهٔ گیاهان به همین گروه نسبت داده میشود.
ترپن و مونوترپنTerpene / Monoterpene
ترکیبات فرّاری که بوی گیاه از آنهاست — منتول در نعناع، لینالول در اسطوخودوس، تیمول در آویشن. چون فرّارند، سهم عمدهٔ چیزی هستند که در تقطیر به عرق منتقل میشود.
آلکالوئیدAlkaloid
ترکیبات نیتروژندار گیاهی با اثر زیستی قوی؛ بسیاری از داروها و بسیاری از سمها هر دو از این خانوادهاند. به همین دلیل وجود آلکالوئید در یک گیاه هم میتواند خبر خاصیت باشد و هم خبر هشدار — مثل آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی در گل گاوزبان.